Polityka pieniężna i budżetowa

Obejmuje główne segmenty polityki ekonomicznej prowadzonej przez państwo w ramach swej strategii i polityki gospodarczej w skali kraju.
Głównym celem tych segmentów polityki ekonomicznej jest oddziaływanie państwa przy pomocy stosowanych instrumentów na:
1. preferowanie rozwoju,
2. efektywnych i przyszłościowych dziedzin i procesów gospodarczych w kraju,
3. eliminację zjawisk i dziedzin niekorzystnych.
Polityka pieniężno – finansowa - jest to celowe oddziaływanie państwa na gospodarkę poprzez regulację podaży pieniądza w kraju.
Polityka budżetowa - jest to celowe oddziaływanie państwa na:
 rozmiary i strukturę dochodów budżetowych i podatków w państwie,
 wielkość i strukturę wydatków budżetowych na cele gospodarcze, społeczne i socja1ne w kraju.
W dziedzinie polityki dochodowej jest to głównie oddziaływanie na wysokość i strukturę dochodów ludności i podmiotów gospodarczych

2. Polityka pieniężna państwa.
Polityka pieniężna (określana także, jako monetarna) - polega na regulowaniu stopy wzrostu podaży pieniądza krajowego w celu
 wspierania rozwoju gospodarczego kraju,
 zapewnieniu racjonalnego i trwałego zatrudnienia,
 rozsądnej stabilizacji cen oraz równowagi bilansu płatniczego.
Rola polityki pieniężnej:
 Pełni rolę instrumentalną w stosunku do ogólnych celów polityki ekonomicznej.
 Ma charakter powszechny, oddziaływuje bowiem na prawie wszystkich uczestników procesu gospodarczego, a nie na selektywnie wybrane podmioty.
 Koncentruje się przede wszystkim na:
1. regulowaniu podaży pieniądza,
2. operowaniu zmianami stopy procentowej,
3. oddziaływaniu na kurs walutowy.
Instrumentarium polityki pieniężnej:
 oddziaływania na płynność bankową (poprzez stopę dyskontową),
 operacje otwartego rynku i rezerwy obowiązkowe),
 kontroli kredytów oraz selektywnej polityki kredytowej i jej instrumentów.
Polityka pieniężna, jak każda polityka ma ograniczoną skuteczność oddziaływania na gospodarkę. Znajduje to odzwierciedlenie w konflikcie celów polityki ekonomicznej, w samej realizacji polityki pieniężnej oraz w niedostatecznej elastyczności struktur ekonomicznych i społecznych. Polityka pieniężna w trakcie realizacji napotyka na takie ich układy, które nie zawsze są ze sobą zgodne. Przejawia się to konfliktami celów, tak pomiędzy celami wewnętrznymi a celami zewnętrznymi, jak też w obszarze samych celów wewnętrznych. Ma to miejsce zwłaszcza w krótkich okresach.
Przykładem pierwszego układu sprzeczności są trudności pogodzenia działań na rzecz zrównoważenia bilansu płatniczego z rozwojem gospodarczym. Jeżeli bowiem, np. stopa procentowa na rynkach międzynarodowych wzrasta, to aby przeciwdziałać odpływowi kapitałów za granicę, trzeba również w kraju utrzymywać relatywnie wysoką stopę procentową - i to nawet wówczas, gdy sytuacja na rynku pracy i rynku kapitałowym wymaga jej obniżenia. Sytuacja ta wymaga wyboru jednego spośród różnych, niespójnych ze sobą celów.
Przykładem drugiego układu sprzeczności jest kwestia zwalczania inflacji i bezrobocia. Oba słuszne cele wymagają jednak odmiennej polityki pieniężnej. Ograniczanie inflacji wymaga polityki restrykcyjnej, której ubocznym skutkiem jest zwykle zwiększenie stopy bezrobocia w następstwie recesji wywołanej spadkiem popytu globalnego. Z kolei zmniejszenie bezrobocia wymaga ekspansywnej polityki pieniężnej, która służy ożywieniu produkcji, inwestycji i zatrudnienia, ale pociąga za sobą niekiedy wzrost cen i nasilenie zjawisk inflacyjnych.
Często w procesie realizacji polityki pieniężnej dochodzi do trudności w osiąganiu celów, dla których została ona podjęta. Ma to miejsce mimo uruchomienia odpowiednich instrumentów. Przykładem takiej sytuacji jest regulowanie podaży pieniądza oraz stopy podatkowej.
W praktyce skuteczność polityki pieniężnej zależy w znacznym stopniu od elastyczności struktur ekonomicznych i społecznych, w obrębie których jest realizowana. Dotyczy to zarówno struktur w wymiarze wewnętrznym jak i zewnętrznym.
W wymiarze wewnętrznym nieelastyczność - inaczej sztywność - struktur spowodowana może zostać:
 współzależnościami między układem cen i dochodów;
 zadłużeniem przedsiębiorstw i gospodarstw domowych;
 rozmiarami sektora publicznego oraz sztywnością jego potrzeb finansowych;
 wysokim poziomem świadczeń socjalnych.
Zmniejszenie negatywnych skutków działania tych czynników, winno sprowadzać się przede wszystkim do walki z ograniczeniami konkurencji i mobilności czynników produkcji. Niekiedy wskazuje się także na działania mające ograniczać wydatki publiczne i socjalne.
W wymiarze zewnętrznym nieelastyczność struktur spowodowana jest przede wszystkim ograniczeniami swobody kształtowania polityki pieniężnej, ze względu na reguły funkcjonowania (będące niekiedy dyktatem) międzynarodowych organizacji gospodarczych.














1. Polityka pieniężna i jej instrumenty

Polityka pieniężna, zwana też monetarną jest ważnym członem polityki makroekonomicznej państwa.
1. Polega ona na oddziaływaniu przy pomocy pieniądza na preferowane przez państwo cele i procesy gospodarcze.
2. Głównym przedmiotem i zadaniem polityki pieniężnej jest regulacja podaży pieniądza w gospodarce zgodnie z:
 celami zakładanymi w gospodarce,
 wymaganiami praw ekonomicznych i obrotu pieniężnego.
Regulacja ta odbywa się przy pomocy takich narzędzi jak:
 emisja pieniądza,
 wysokość centralnej stopy procentowej,
 warunki i wielkości udzielanych kredytów w gospodarce,
 wysokość ustalanego kursu walut,
 gromadzenie rezerw pieniężnych i ich wykorzystywanie.

Duża rola polityki pieniężnej wynika z szerokiego i silnego wpływu jej instrumentów na przebieg i regulację podstawowych procesów gospodarczych w kraju, tj. wpływu na:
 na wspieranie i ożywianie procesów rozwoju gospodarczego lub na "ochładzanie" koniunktury gospodarczej,
 alokację produkcji i na inflację,
 równowagę i stabilizację w gospodarce.

pieniądz występuje głównie w formie:
 gotówkowej, tj. biletów banku centralnego i bilonu,
 bezgotówkowej, czyli depozytów pieniężnych na rachunkach banku centralnego i innych banków oraz walorów (papierów wartościowych), reprezentujących w obrocie powyższe zasoby depozytowe (np. czeki, akcje, obligacje bankowe, zastawy pieniężne itp.)

rodzaje polityki pieniężnej, (w tym jego cena):
 ekspansywna nastawiona na dużą masę pieniądza - tani pieniądz
 restrykcyjna nastawiona na masę pieniądza - drogi pieniądz

Mechanizm działania polityki pieniężnej polega na tym, że:
1) w warunkach polityki ekspansywnej, tj. popierania rozwoju w formie taniego pieniądza, (poprzez kredyty , dochody i wzrost płac, przepływ pieniądza z zagranicy itp.) następuje również obniżenie stopy redyskontowej przez bank centralny (po to, aby obniżyć bankową stopę procentową od kredytów) oraz obniżenie rezerw pieniężnych w kraju. Skutki:
 wzrost masy pieniądza na wpływa wzrost popytu rynkowego, czyli na ożywienie gospodarcze.
 spadek oszczędzania oraz szybszy wzrost pieniądza niż produkcji, co wpływa na wzrost inflacji w gospodarce.
2) W przypadku polityki restrykcyjnej, czyli polityki drogiego pieniądza na skutek utrudnionego dostępu do niego przez podmioty gospodarcze, występują zjawiska odwrotne. Następuje mianowicie wzrost stopy redyskontowej centralnego banku i procentowej stopy bankowej w gospodarce. Skutki:
 wpływa na spadek wielkości popytu na kredyty i na powiększanie wolnych rezerw w bankach komercyjnych.
 następują utrudnienia w dostępie nie tylko do kredytów, ale także do pieniądza na płace, inwestycje i obroty zagraniczne (niedobory środków płatniczych).

Wychodząc z założenia, że inflacja jest zjawiskiem pieniężnym, wynikającym z szybszego wzrostu ilości pieniądza niż produkcji i masy towarowej, zwolennicy
Monetaryści uznający główną rolę pieniądza w liberalnej gospodarce, przyjęli ograniczenie wzrostu ilości pieniądza jako terapię do zwalczania inflacji.
Keynesowska doktryna polityki gospodarczej skoncentrowała i koncentruje się na wzroście popytu w gospodarce jako czynnika wywołującego ożywienie gospodarcze, wzrost rozmiarów zatrudnienia, a także obniżającego poziom inflacji w gospodarce.

Teoria ta w wydaniu J. Keynesa mniejszą wagę przywiązywała do regulacji podaży pieniądza. W okresie stosowania w praktyce doktryny monetarnej w wielu krajach zachodnich udało się w latach 70-tych ograniczyć inflację, sprowadzając ją do 2-3% w skali rocznej. Cena tego "sukcesu" była jednak bardzo wysoka i wyraziła się w spadku produkcji i produktu narodowego, w recesji gospodarczej oraz w wielkim wzroście bezrobocia. w latach 198283 sytuacja gospodarcza częściowo się poprawiła, ale mimo tej poprawy do końca lat 80-tych monetaryzmowi jako doktrynie polityki gospodarczej nie udało się osiągnąć trwałego wzrostu produkcji i zatrudnienia oraz bezinflacyjnego rozwoju gospodarki. Stąd też w drugiej połowie lat 80-tych, w trosce o poprawę sytuacji gospodarczej odstąpiono w wielu krajach od polityki pieniężnej opartej na .regulacji podaży pieniądza (monetaryzrn) i powrócono do regulacji stopy procentowej i kursu walutowego (keynesizm). Monetaryzm powodował bowiem ograniczenie masy pieniądza w kraju, i co za tym idzie, spadek popytu w gospodarce (inwestycyjnego, zaopatrzeniowego i konsumpcyjnego ), co osłabiało koniunkturę gospodarczą i prowadziło do recesji oraz wzrostu bezrobocia. Mechanizmy tej polityki mogą być wykorzystane w określonych warunkach do "ostudzania przegrzanej" koniunktury i do zahamowania inflacji. Na temat walorów i słabości wymienionych wyżej doktryn i rodzajów polityki pieniężnej toczy się w wielu krajach dyskusja, w tym również w Polsce i zdania są podzielone. Przeważa jednak pogląd na rzecz polityki popytowej w warunkach, kiedy potrzebne jest ożywienie gospodarcze, utrwalenie wzrostu gospodarczego i ograniczenie bezrobocia. Główny i nie zbadany jeszcze do końca problem polega na tym, czy procesy wzrostu gospodarczego i ekspansywnej polityki pieniężnej nie są sprzeczne z dążeniami do spadku inflacji. w tej właśnie dziedzinie występuje największy spór, a jednoznacznych argumentów teoretycznych i empirycznych na jego rozstrzygnięcie na razie nie ma.



Do głównych instrumentów polityki pieniężnej należą w kraju:
 podaż pieniądza i jej instytucje podmiotowe, zasady i narzędzia systemowe,
 zaplecze badawcze oraz jednostki i urządzenia organizacyjno - techniczne systemu pieniężnego w kraju.

W większości krajów, w tym i w Polsce bank centralny spełnia trzy główne funkcje:.
 jest instytucją i organem prowadzącym emisję pieniądza gotówkowego w kraju.
 Jest bankiem, który z ramienia państwa prowadzi kontrolę i odpowiada za właściwą podaż pieniądza w kraju oraz finansuje deficyt budżetu państwa, jeśli on występuje,
 jest bankiem dla banków i całego systemu bankowego w kraju; udziela kredytów bankom komercyjnym oraz zapewnia inne warunki i profesjonalną pomoc dla sprawnego funkcjonowania całego systemu bankowego.

Ważniejszymi narzędziami polityki pieniężnej, którymi operuje bank centralny są:.
 regulowanie masy pieniądza gotówkowego w gospodarce,
 określanie poziomu i zmian stopy procentowej,
 określanie zasad ustalania kursu walutowego i oddziaływanie na jego wysokość, .
 oddziaływanie na płynność bankową w kraju (operacje otwartego rynku),
 instrumenty kontroli, informacji i perswazji ze strony banku.

Bank centralny, będąc głównym podmiotem polityki pieniężnej, może regulować masę pieniądza gotówkowego w obiegu przede wszystkim przez zwiększanie lub ograniczanie jego emisji, a także przy pomocy innych środków polityki pieniężnej. Wysokość stopy redyskontowej za kredyty banku centralnego dla banków komercyjnych, wpływa na wysokość bankowej stopy procentowej, która będąc ceną za usługi kredytowe banków zależy także od innych czynników, tj. od podaży i popytu na kredyty, poziomu kosztów działalności bankowej itp. Wyższa stopa procentowa banków ogranicza popyt na kredyty i zmniejsza masę pieniądza w obiegu, działa antyinflacyjnie, ale wpływa także na ograniczenie popytu inwestycyjnego i konsumpcyjnego, a więc także na ograniczenie produkcji i zatrudnienia w gospodarce.
Również wysokość kursu walutowego oraz zasady jego ustalania i zmian mają wpływ na sytuację finansową w gospodarce oraz na rozwój bądź ograniczanie aktywności gospodarczej. Obniżenie kursu ( ceny) pieniądza krajowego w stosunku do walut zagranicznych powoduje, że za zakup polskiej złotówki trzeba wydać mniejszą wartość walut zagranicznych.Det1acja złotówki powoduje wzrost ceny pieniądza zagranicznego, co wpływa na pobudzanie eksportu ze względu na wzrost dochodów i efektywności dla eksporterów, natomiast ogranicza import ze względu na drogą walutę zagraniczną. Wzrost importu w tych warunkach powoduje także wzrost kosztów produkcji w kraju i spadek jej rentowności.
I odwrotnie, wzrost kursu (ceny) waluty krajowej, czyli obniżenie ceny waluty zagranicznej wywołuje z reguły skutki odwrotne. Wpływa na pogorszenie warunków i motywacji do eksportu towarów i usług ze względu na tanią walutę zagraniczną oraz zachęca z tego powodu do zwiększenia importu. Podmioty zagraniczne motywuje natomiast do ograniczenia importu z Polski i zwiększenia eksportu na jej rynek.
Ważnym instrumentem polityki pieniężnej państwa jest też jego oddziaływanie przez bank centralny na płynność finansową banków komercyjnych w kraju, która polega na ich zdolności do zwiększania obrotów i operacji bankowych ( wzrost sumy i rodzajów przyjmowanych wkładów pieniężnych w banku i udzielonych kredytów oraz innych operacji finansowych). Oddziaływanie to jest realizowane przez bank centralny przy pomocy. wysokości stopy dyskontowej (procentowej) i jej zmian, operacji otwartego rynku oraz poprzez ustalanie poziomu pieniężnych rezerw obowiązkowych w bankach.
Obok stopy dyskontowej ważnym narzędziem powiększania płynności bankowej oraz wpływu na sytuację pieniężną na rynku, tj. na wielkość udzielonych kredytów, wysokość rezerw bankowych i ilość pieniądza w obiegu, są aktywne działania (operacje) bankowe na otwartym rynku, zwane też operacjami otwartego rynku. Jest to głównie działalność polegająca na kupnie i sprzedaży przez bank centralny publicznych papierów wartościowych (obligacje i inne walory). w ten sposób banki komercyjne, które prowadzą te operacje zdobywają pieniądze na swoją działalność kredytową i wpływają na ilość pieniądza w obiegu. W szczególności, jeśli bank centralny skupuje emitowane przez rząd papiery wartościowe, to powiększa masę pieniądza i rezerwy w bankach komercyjnych, jak też wielkość udzielanych przez nie kredytów oraz ilość pieniądza w gospodarce. Jeśli natomiast bank centralny sprzedaje państwowe papiery wartościowe, ściąga pieniądze od ludności i podmiotów gospodarczych oraz wpływa na ograniczenie zasobów pieniężnych, a więc na ilość pieniądza w obiegu.
Innym środkiem oddziaływania na płynność bankową, ilość pieniądza w obiegu i na procesy gospodarcze w kraju są obowiązkowe rezerwy bankowe, które nie mogą być używane do pomnażania ilości pieniądza w bankach drogą udzielania pożyczek. Przy pomocy tych narzędzi bank centralny i za jego pośrednictwem system bankowy może w różny sposób wpływać na podaż pieniądza w kraju i na różne procesy gospodarcze .










1. Budżet państwa i budżety władz lokalnych.
Budżet państwa - to plan finansowy zawierający dochody i wydatki rządowe związane z realizacją przyjętej polityki społeczno-gospodarczej.
Sporządzany jest on na okres jednego roku oraz zatwierdzany przez władzę ustawodawczą.
W rzeczywistości gospodarczej pełni on kilka funkcji, spośród których za najważniejsze uznaje się:
 funkcję fiskalną, Pierwsza z nich polega na gromadzeniu dochodów (których źródłem są głównie podatki) pozwalających na utrzymanie aparatu państwowego oraz realizację jego zadań.
 funkcję redystrybucyjną Druga zaś umożliwia dokonywanie pożądanych zmian w podziale dochodu narodowego.
 funkcję stymulacyjną. Trzecia zaś polega na oddziaływaniu dochodów i wydatków budżetu państwa na życie gospodarcze i społeczne za pomocą odpowiednio skonstruowanych systemów podatkowych oraz wydatków budżetowych.
FUNKCJE BUDŻETU:
 funkcję fiskalna - polega na gromadzeniu dochodów (których źródłem są głównie podatki) pozwalających na utrzymanie aparatu państwowego oraz realizację jego zadań.
 funkcję redystrybucyjna - umożliwia dokonywanie pożądanych zmian w podziale dochodu narodowego.
 funkcję stymulacyjna - polega na oddziaływaniu dochodów i wydatków budżetu państwa na życie gospodarcze i społeczne za pomocą odpowiednio skonstruowanych systemów podatkowych oraz wydatków budżetowych.
Budżet państwa składa się z dochodów i wydatków centralnych władz państwowych (budżet centralny), władz lokalnych (budżety lokalne lub terenowe) i ubezpieczeń społecznych.
Budżet państwa składa się z dochodów i wydatków:
 centralnych władz państwowych (budżet centralny),
 władz lokalnych (budżety lokalne lub terenowe),
 ubezpieczeń społecznych,

Cechy budżetu:
1. nadwyżka budżetowa - występuje, gdy podatki i inne wpływy są wyższe od wydatków,
2. deficyt budżetowy - występuje, gdy podatki i inne wpływy są niższe od wydatków,
3. budżet zrównoważony - występuje, gdy podatki i inne wpływy są równe wydatkom,
Budżety lokalne zależą od politycznej organizacji państwa - w Polsce są nimi budżety wojewódzkie, powiatowe i budżety gminne.
W gestii budżetów lokalnych znajduje się zazwyczaj:
 gospodarka komunalna i mieszkaniowa,
 oświata i ochrona zdrowia, kultura,
 utrzymanie porządku publicznego,
 infrastruktura.
Wydatki budżetów lokalnych finansowane są głównie z własnych źródeł, którymi są dochody pochodzące z podatków i opłat obciążających ludność danego terenu oraz dochodów uzyskanych z działalności prowadzonej przez władze lokalne. W ograniczonym stopniu źródłem finansowania wydatków są: subwencje, pożyczki oraz inne transfery z budżetu centralnego.






3. DEFICYT BUDŻETOWY
Ważne jest zbadanie wpływu polityki fiskalnej na wielkość budżetu i konsekwencje dla gospodarki deficytu budżetowego.
Dług publiczny - składa się z pożyczek zaciągniętych przez rząd;
 jego wielkość to wartość obligacji rządowych znajdujących się w rękach ludności.

Możliwe przyczyny i konsekwencje deficytu budżetowego:
1. przyczynami mogą być:
 recesja (kryzys) - deficyt koniunkturalny;
 polityka gospodarcza (np. wzrostu) - taki deficyt nazywa się strukturalnym;
2. skutki:
 „wypychanie” inwestycji;
 ekonomiczny ciężar długu publicznego;

Budżet strukturalny (aktywny) - część budżetu ukształtowana przez aktywną politykę państwa, jak np. podatki, wydatki na zbrojenia i infrastrukturę;
 ten budżet oblicza się szacując jego przychody i wydatki zakładając, że gospodarka wytwarza na poziomie produktu potencjalnego;
Budżet koniunkturalny (pasywny) - część budżetu ukształtowana przez aktualną fazę cyklu koniunkturalnego, jak np. niże podatki wyższe wydatki socjalne w fazie kryzysu;
 ten budżet oblicza się szacując jego przychody i wydatki zakładając, że gospodarka wytwarza na poziomie znacząco różnym od produktu potencjalnego;
 jest różnicą pomiędzy deficytem rzeczywistym a strukturalnym;
Budżet strukturalny jest ważnym narzędziem analizy makroekonomicznej. Pozwala ocenić i przewidywać skutki polityki gospodarczej rządu realizowanej poprzez budżet, a także polityki fiskalnej: np. wzrost podatków fazie recesji.
Działaniami pobudzającymi w ramach budżetu strukturalnego mogą być:
 obniżki podatków,
 wzrost wydatków na określone cele.
4. KIEROWANIE POPYTEM I KOMBINACJA POLITYKI
Poziom podatków, wydatków, deficytów lub nadwyżek powinien zależeć od:
1. potrzeby hamowania lub pobudzania aktywności gospodarczej - stąd polityka kierowania popytem;
 instrumentem tej polityki może być deficyt strukturalny aby zapewnić pełne zatrudnienie, albo nadwyżka w celu schłodzenia popytu;
 np. zwiększając wydatki lub zmniejszając podatki w okresie słabej koniunktury rząd pobudza (powiększa) popyt (najlepiej do poziomu odpowiadającego potencjalnemu PKB);
2. roli jaką polityka fiskalna i pieniężna odgrywa w kierowaniu aktywnością gospodarczą - kombinacja polityki pieniężnej i fiskalnej;
 tych instrumentów - tj. podatków, wydatków i podaży pieniądza - można używać do oddziaływania na ogólny poziom PKB jak i na jego strukturę (zmienić podział potencjalnego PKB na I; C; G);
Przykłady:
 np: celem jest zwiększenie wydatków na oświatę i zdrowie przy nie zmienionym poziomie PKB. Aby to osiągnąć rząd może:
a). zwiększyć wydatki na oświatę i zdrowie;
b). nie zmieniać podatków;
c). podnieść stopę procentową, aby zwolnić środki z inwestycji;
 aby wzrosły inwestycje kosztem konsumpcji, rząd może:
a). podnieść podatki (aby obniżyć dochód do dyspozycji i C);
b). obniżyć stopę %;
c). nie zmieniać poziomu G;
5. WYPYCHANIE INWESTYCJI PRZEZ DEFICYT
Wypychanie inwestycji może być pośrednim efektem wydatków rządowych lub deficytu budżetowego:
 Polityka fiskalna może prowadzić do wzrostu stopy %%, a w rezultacie do obniżenia prywatnych inwestycji,
 Deficyt budżetowy pokrywany z może być poprzez zaciąganie długu przez rząd w systemie bankowym, ograniczając w ten sposób podaż pieniądza. To prowadzi do wzrostu stopy %% i ograniczenia inwestycji.
Wypychanie inwestycji następuje wtedy, gdy wzrost wydatków rządowych lub obniżki podatków nie wpływa na zagregowany popyt:
 Ich wpływ na AD jest całkowicie neutralizowany spadkiem inwestycji. (sprawdzić!).

Na tle celów i funkcji bardziej szczegółowych, budżet państwa można określić jako:
 systematyczny, bilansowo i wartościowo sporządzony rachunek narodowy zawierający dochody i wydatki państwa z prowadzonej w skali roku jego polityki gospodarczej wraz z końcowym saldem tej działalności,
 kasę państwa, która gromadzi z jednej strony dochody od podmiotów gospodarczych i ludności, a z drugiej strony określa i obejmuje wydatki państwa na cele gospodarki i społeczeństwa, .
 finansowy wyraz działalności społeczno-gospodarczej państwa, która ma swoje dochody oraz wydatki i może być dochodowa (z nadwyżką dochodów nad wydatkami), zrównoważona lub deficytowa (z nadwyżką wydatków nad dochodami).

Budżet państwa może być rocznym planem finansowym państwa, zawierającym:
 ustalone na najbliższy rok jego dochody,
 cele społeczno-gospodarcze i preferencje oraz
 program jego działania i środki finansowe na wydatki związane z ich realizacją.

Dochody budżetowe pochodzą z prowadzonej w kraju i za granicą przez różne podmioty (prywatne, publiczne, gospodarstwa domowe) działalności gospodarczej, które są wpłacane do budżetu w postaci podatków i opłat. Podatki i opłaty budżetowe są formą ceny za wartość świadczonych przez państwo dóbr i usług dla ludności i podmiotów gospodarczych w zakresie bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego, admiinistracji i sądownictwa, infrastruktury ekonomicznej (komunikacyjnej, łącznościowej, energetycznej, wodnej, komunalnej, ochrony środowiska i innych), a także , . sfeźródłem pokrycia kosztów za prowadzoną przez państwo działałnoscw rze szeroko rozwnianych usług społecznych, tj. opieki zdrowotnej, oświaty i nauki, kultury i sztuki, rent i emerytur, świadczeń społecznych i socjalnych dla dzieci i uczącej się młodzieży, ludzi niezdolnych do pracy lub inwalidów, dla ludzi starszych, chorych, bezdomnych itd. Podstawowym źródłem dochodów budżetowych są zwykle krajowe dochody z podatków pośrednich ( obrotowy, od wartości dodanej towarów i usług, akcyzowy) i bezpośrednich, tj. podatku dochodowego od osób fizycznych i osób prawnych, podatku majątkowego i podatku od wzrostu . Pewną część dochodu budżetu (ok. 20-25%) stanowią dowynagrodzen.chody niepodatkowe, pochodzące z ceł i opłat granicznych, dywidendy od akcji państwa w przedsiębiorstwach i inne dochody krajowe (np. z prywatyzacji przedsiębiorstw) oraz dochody zagraniczne.
Obok budżetu centralnego występują też budżety władz terenowych i samorządowych, dla których obok środków budżetu centralnego, głównymi źródłami dochodów są podatki terenowe (np. w Polsce: podatek rolny, podatek od nieruchomości, drogowy od środków transportowych, opłaty skarbowe, wykup kart podatkowych i inne ). Podatki te stanowią ok. 40% dochodów w budżetach gmin, tj. ok. 8-10% podatków płaconych do budżetu centralnego. Wydatki budżetu centralnego składają się przede wszystkim z wydatków bieżących (większość) oraz z części wydatków na cele rozwojowe ( na inwestycje majątkowe, zakupy i inne działania rozwojowe ), zwane też wydatkami majątkowymi. Wydatki bieżące przeznaczone są głównie na funkcjonowanie wielu dziedzin usług społecznych i świadczeń dla różnych grup ludności ( ochrona zdrowia, oświata, nauka, renty , emerytury, pomoc społeczna itd.) oraz na pokrycie długów zagranicznych i krajowych (spłata podjętych przez państwo pożyczek w bankach i u ludności w postaci kredytów, wykupionych obligacji 1ub innych papierów wartościowych na pokrycie deficytu budżetowego ).Największą pozycję wydatków budżetowych stanowi zwykle funkcjonowanie i utrzymanie tzw. sfery budżetowej, tj. bieżącej działalności gospodarczej i usług społecznych, prowadzonych przez państwo (płace, energia, wydatki eksploatacyjne i rzeczowe tej sfery).
Układ budżetu oraz strukturę jego przychodów i wydatków przedstawia tablica 7, będąca syntetycznym ujęciem budżetu centralnego w kraju za lata 1991, 1993 i 1995.



TABL. 1 (506). BUD_ET PA_STWA
WYSZCZEGLNIENIE w mln
1991 1995 1996 1997
Dochody zµ in mln zl
Wydatki 21088,5 83721,7 99674,5 119772,1
24185,8 91169,7 108841,7 125674,9


Wynik bud_etu . . . . . . . . . í3097,3 í7448,0 í9167,2 í5902,8 Budget result
Finansowanie niedoboru bud_etu pa_stwa . . 7448,0 9167,2 5902,8 State budget deficit financing
_rĐdµa krajowe . . . . . . . . . . . . 6519,5 9779,7 8085,4 domestic sources
w systemie bankowym . . . . . . . . 1548,3 3583,8 3280,2 in the banking system
poza systemem bankowym . . . . . . 4971,2 6195,9 4805,2 outside the banking system
_rĐdµa zagraniczne . . . . . . . . . . 928,5 í612,5 í2182,6 foreign sources
_ r Đ d µ o: dane Ministerstwa FinansĐw.
S o u r c e: data of the Ministry of Finance.
TABL. 2 (507). DOCHODY I WYDATKI BUD_ETU PA_STWA WED°UG RODZAJW
DOCHODY
w mln zł. w odsetkach
WYSZCZEGLNIENIE 1991 1995 1996 1997
OG  ° E M . 21088,5 83721,7 99674,5 119772,1 100,0
Dochody krajowe 21078,1 83681,6 99647,1 119298,0 99,6
Dochody podatkowe 16317,4 68975,2 83864,5 98688,5 82,4
podatki pośrednie 36314,8 46803,1 55252,4 46,1
w tym: of which:
podatek od towarĐw i usµug x 20666,9 28014,9 36914,5 30,8
podatek akcyzowy . . . . x 12139,9 15524,0 17890,2 14,9
w tym od: of which on:
wyrobĐw spirytusowych . . x 4134,9 4577,6 4720,0 3,9
paliw silnikowych . . . . x 4061,2 5576,4 6556,5 5,5
wyrobĐw tytoniowych . . . x 2700,2 3852,4 4563,8 3,8
podatek dochodowy . . . . 5376,2 32348,8 36902,2 43205,5 36,1
od osĐb prawnych . . . . x 8837,0 10730,3 13264,0 11,1
w tym od bankĐw i pozostaµych instytucji finansowych . . . . . . . . 835,7 925,3 1566,3 1590,0 1,3
od osĐb fizycznych . . . . x 23511,8 26171,9 29941,5 25,0 on personal income tax
inne dochody podatkowe . . 4821,6 311,6 159,2 230,6 0,2 other tax revenue
Dochody niepodatkowe . . . . 4589,8 c 12064,8 12032,8 14071,8 11,7 Non-tax revenue
w tym: of which:
dywidenda od przedsi_biorstw pa_stwowych i udziaµĐw Skarbu
Pa_stwa w spеkach . . . 1258,1 609,8 1024,2 881,9 0,7
dywidenda od bankĐw i pozostaµych instytucji finansowych í 196,0 200,9 285,2 0,2
wpµaty z zysku Narodowego Banku Polskiego . . . . . . . 660,5 2980,0 359,3 1135,1 0,9
wpµywy z cµa . . . . . . . 1705,0 5774,5 6498,3 7037,3 5,9 receipts from customs duties
Dochody z prywatyzacji . . . . 170,9 2641,6 3749,8 6537,7 5,5 Revenue from privatisation
Dochody zagraniczne . . . . 10,4 40,1 27,4 474,1 0,4 Foreign revenue
WYDATKI
OG  ° E M . . . . . . . . 24185,8 91169,7 108841,7 125674,9 100,0 T O T A L
Dotacje i subwencje . . . . . 9786,6 31657,1 39997,4 46603,7 37,1 Allocations and subsidies
w tym::
Dotacje przedmiotowe . . . . . 934,6 541,4 783,5 1001,7 0,8 Objective allocations
Dotacje do: Allocations to:
gospodarki komunalnej i mieszkaniowej . . . . . . . . 724,7 484,1 492,3 510,6 0,4 municipal and housing economy
Funduszu Ubezpiecze_ Spoµecznych . . . . . . . . . . 2206,0 6000,0 6031,4 7000,0 5,6 Social Insurance Fund
Funduszu Emerytalno-Rentowego 1362,1 6101,6 7550,1 9444,1 7,5 Pension Fund
a,b °_cznie z wpµywami z podatku obrotowego: a í 6119,6 mln zµ, b í 41,7 mln zµ. c Pomniejszone o odsetki od kredytĐw
bankowych i przelewy, ktĐre zgodnie z ustaw_ bud_etow_ na 1991 r
spµacone zostaµy z dochodĐw bud_etu pa_stwa.


TABL. 2 (507). DOCHODY I WYDATKI BUD_ETU PA_STWA WED°UG RODZAJW (dok.)
WYSZCZEGLNIENIE
1991 1995 1996 1997
w mln zµ in mln zl
w odsetkach
in
percent
WYDATKI (dok.)
Dotacje celowe dla gmin . . . 538,1 3568,2 3009,4 3950,1 3,1
na finansowanie zadań bieżących
zleconych gminom . . . . 512,9 2672,4 2132,0 2804,6 2,2
w tym zada_ przekazanych
gminom o statusie miasta . 842,8 209,9 306,5 0,2
of which tasks transferred to
local governments with the
status of a city
na finansowanie zada_ bie__cych
powierzonych gminom . . . . 493,2 423,9 561,1 0,4
for financing current tasks entrust-
ed to local governments
na dofinansowanie wµasnych za-
da_ bie__cych . . . . . . 25,2 402,6 453,5 584,4 0,5 for financing own current tasks
Subwencje ogĐlne dla gmin . . 681,0 2939,2 8053,9 9721,8 7,7 General subsidies for local governments
_wiadczenia na rzecz osĐb fizycz-
nych . . . . . . . . . . 765,3 7875,0 9028,3 11239,1 8,9 Benefits for natural persons
Wydatki bie__ce jednostek bud_e-
towych . . . . . . . . . 10084,1 31134,8 36767,7 41608,0 33,1
Current expenditure of budgetary
entities
w tym: of which:
Wynagrodzenia . . . . . . . 4566,7 14788,5 15842,2 18479,0 14,7 Wages and salaries
Skµadki na ubezpieczenia spoµecz-
ne i Fundusz Pracy . . . . . 1482,4 5122,3 5138,0 6570,3 5,2
Contributions for social security and
the Labour Fund
Rozliczenia z bankami . . . . 998,1 2016,0 2575,5 2229,9 1,8 Settlements with banks
Obsµuga dµugu publicznego . . 985,3 14359,7 14401,8 16293,6 13,0 Public debt servicing
Krajowego . . . . . . . . . 264,1 11097,1 11032,3 12610,3 10,0 Domestic
Zagranicznego . . . . . . . 721,2 3262,6 3369,5 3683,3 3,0 Foreign
Wydatki maj_tkowe . . . . . 1566,4 4127,1 6071,0 7700,6 6,1 Property expenditure
W tym inwestycyjne c . . . . . 1562,4 4018,6 5980,0 7649,3 6,1 Of which investment expenditure c
c °_cznie z dotacjami na finansowanie zada_ inwestycyjnych gmin.
_ r Đ d µ o: dane Ministerstwa FinansĐw.
c Including allocations for financing investment tasks of local governments.
S o u r c e: data of the Ministry of Finance.
Rozmiary budżetu państwa, a ściśle mówiąc wysokość jego dochodów i wydatków oraz ich udział w produkcie krajowym brutto są traktowane przez ekonoinistów jako miernik (wyraz) zakresu oddziaływania i interwencji państwa w sprawy gospodarki, co nie jest w pełni prawdziwe.
Udział ten mierzy się stosunkiem wydatków budżetu państwa do produktu narodowego brutto. Przyjmuje się przy tym taką interpretację, że im udział ten jest wyższy , tym większy jest zakres decyzji i ingerencji państwa w gospodarkę i odwrotnie. W Polsce udział ten wynosi ok. 33%. Podobny udział występuje w wielu krajach o gospodarce rynkowej. Taka wielkość traktowana jest jako normalna i bezpieczna. Wskaźnik ten ma charakter orientacyjny, a faktyczny zakres spraw przechodzących przez budżet centralny państwa zależy głównie od przyjętego w kraju systemu fm1kcjonowania gospodarki (bardziej lub mniej rynkowego i zdecentralizowanego ). Np. w Japonii udział przychodów (i wydatków) budżetu centralnego w PKB wynosi tylko ok.l3%. Jest on tak niski dlatego, że w Japonii, zgodnie z przyjętymi rozwiązaniami w systemie społeczno-gospodarczym, wiele usług i świadczeń społecznych dla pracowników i rencistów oraz ich rodzin ponoszą bezpośrednio przedsiębiorstwa i inne zakłady pracy.
Główne instrumenty polityki budżetowej państwa
1) Budżet państwa oraz jego dochody, wydatki,
2) zasady ich ustalania i podziału

System budżetowy spełnia szereg ważnych funkcji.
Do najważniejszych z nich należą:.
 funkcje: alokacyjna, rozwojowa i restrukturyzacyjna w gospodarce, .
 funkcja redystrybucyjna w zakresie środków na rozwój i flU1kcjonowanie usług społecznych, .
 funkcja stabilizacyjna w zakresie rynku i koniunktury gospodarczej, równowagi pieniężnej i zagranicznej.
Istotę alokacyjnej funkcji budżetu państwa stanowią procesy przemieszczenia i podziału produktu społecznego i czynników wytwórczych w gospodarce między podstawowe jej sektory społeczno-gospodarcze, gałęzie i regiony kraju, mające na celu realizację przemian systemowych i strukturalnych w gospodarce. Trzeba przy tym wyraźnie podkreślić, że alokacyjna funkcja polityki budżetowej jest realizowana nic tylko przez ustalanie wielkości i struktury wydatków budżetowych na różne cele, ale również przez określanie wielkości i struktury dochodów budżetowych.,
Alokacja środków budżetowych po stronie ich dochodów polega na ustalaniu źródeł dochodów budżetowych oraz sposobów ich ściągania (głównie w formie podatków i innych obciążeń oraz ulg podatkowych w odniesieniu do poszczególnych sektorów gospodarki i grup ludności).Większe obciążenia finansowe poszczególnych działów i podmiotów gospodarki powodują większy odpływ od nich środków do budżetu i mniejsze ich możliwości inwestycyjne i rozwojowe. Odwrotnie, niższe obciążenia finansowe i większe ulgi podatkowe zmniejszają wpływy do budżetu, ale pozostawiają większe środki finansowe w przedsiębiorstwach i gospodarstwach domowych na cele ich funkcjonowania i rozwoju.
Z funkcją alokacyjną budżetu jest związana ściśle funkcja redystrybucyjna, która polega na zmianach przez budżet państwa wielkości i struktury końcowych dochodów indywidualnych ludności w stosunku do jej dochodów pierwotnych. Narzędziami tej redystrybucji są głównie: podatki i opłaty, ulgi i zwolnienia podatkowe oraz wydatki na cele socjalne, np. na pomoc socjalną, na dodatki do czynszów mieszkaniowych, dodatki dla dzieci i rodzin wielodzietnych, a także ulgi inwestycyjne i remontowe w zakresie budowy mieszkań dla ludności, wydatki budżetowe na pokrycie odsetek od niektórych preferencyjnych kredytów w roh1ictwie itp.
Na podstawie praktyki różnych krajów można wyróżnić trzy
Metody wpływu państwa na redystrybucję dochodów indywidualnych ludności:
 bezpośrednią, za pomocą różnicowania poziomu podatków w zależności od dochodów oraz pieniężnych transferów i opłat socjalnych ( ulg, dopłat socjalnych w zakresie różnych świadczeń społecznych) .
 częściowo pośrednią przy pomocy bezpłatnych lub częściowo odpłatnych usług społecznych ( oświata, służba zdrowia itp.), co wpływa na zmianę realnych dochodów i na częściowe niwelowanie różnic w poziomie życia między różnymi grupami ludności,
 wyraźnie pośrednią przy pomocy kształtowania wyjściowych zasad i warunków podziału dochodów, pokrywania przez państwo (lub zwrot) wydatków ludności na szkolenie zawodowe, służbę zdrowia, oświatę itp., co wpływa na niwelowanie różnic w poziomie stopy życiowej społeczeństwa.

Funkcja stabilizacyjna polityki budżetowej polega z kolei na wykorzystywaniu środków i instrumentów do makroekonomicznej stabilizacji gospodarki, tj. do ograniczenia bezrobocia, równoważenia popytu i podaży, utrwa1ania ogólnej równowagi rynkowej (równowagi handlowej i płatniczej), a także do przeciwdziałania wzrostowi inflacji oraz zmniejszania wahań koniunkturalnych w gospodarce. Funkcja ta opiera się na wykorzystaniu narzędzi budżetu państwa do kształtowania popytu w gospodarce, a poprzez popyt do oddziaływania na szereg innych wymienionych wyżej procesów rozwojowych i koniunkturalnych w gospodarce. Praktycznie rzecz biorąc,
Stabilizacyjne działania polityki budżetowej jest osiągane m.in. poprzez:
 poziom podatków i obciążeń finansowych .
 zakres, rodzaje i ska1ę zwolnień oraz ulg podatkowych,
 poziom deficytu budżetowego i politykę długu publicznego.
Środki te można wykorzystać do dwóch zasadniczych kierunków działania, tj. do regulowania popytu i nakręcania bądź ochładzania koniunktury gospodarczej, a także do kształtowania poziomu i struktury konsumpcji w gospodarce. Należy jednak podkreślić, że poglądy na temat wpływu polityki budżetowej i deficytu budżetowego na stabilizację gospodarczą, a zwłaszcza na inflację, są podzielone w zależności od tego, czy autorami ich są zwolennicy neokeynesizmu, czy liberalnego monetaryzrnu. Ci ostatni uważają, że w obecnych warunkach polskich wzrost deficytu budżetowego pokrywany ze środków krajowych wywołuje niekorzystne skutki w postaci tzw. efektu wypychania (absorbowania na pokrycie tego deficytu środków kredytowych i zmniejszania ich na rozwój gospodarki, czyli ograniczania środków na cele rozwojowe), co prowadzi do osłabienia tempa wzrostu lub do nasilenia spadkowej tendencji wzrostu, bądź też przyspiesza wzrost cen i inflacji. Wielu z nich takie skutki przypisuje nie tylko wzrostowi deficytu budżetowego, a1e także faktowi istnienia samego deficytu. Stąd też w stosunku do polityki gospodarczej. kierują oni dwa główne zalecenia:
1) potrzebę równoważenia budżetu i nie dopuszczenia do jego deficytu i
2) poważnego zmniejszania inflacji i efektu " wypychania" w drodze znacznej redukcji budżetu i ograniczania podaży pieniądza w kraju .
Dane statystyczne i analizy wykazują, że w latach 1991-1995 występował w Polsce ciągły wzrost cen i inflacji, jednakże tempo tego wzrostu malało, przy czym największy jego spadek wystąpił w latach 1991-1993, natomiast w latach 1994-1995 spadek tempa wzrostu inflacji był już mniejszy. Występujący wzrost cen i inflacji nie był w tym okresie wynikiem wzrostu deficytu budżetowego w kraju, gdyż poziom tego deficytu zmniejszył się z 4,5% do 2,8% w stosunku do PNB, ani też wynikiem wzrostu podaży pieniądza. Występujący wzrost inflacji był wynikiem wielu innych czynników, a przede wszystkim:. szybkiego tempa i dużej skali ograniczania lub eliminacji dopłat i dotacji do produkcji różnych towarów , co wyraziło się we wzroście cen, . polityki fiskalnej i cenowej, tj. wzrostu stawek podatków , pośrednich wywołujących bezpośrednio wzrost cen oraz podatków i innych opłat podwyższających poziom kosztów i wzrost kontrolowanych przez rząd cen ( energia, paliwo, taryfy transportowe itp.), a także wysokiej stopy oprocentowania kredytów bankowych, . zmian w latach 1990-1994 polityki kursu walutowego, idącej w kierunku coraz to większej dewaluacji złotego, co podwyższało ceny walut zagranicznych, a więc dochody z eksportu oraz wpływało na wzrost produkcji krajowej. Istotny wpływ na inflację i na "skromny" spadek jej poziomu miał m.in. wzrastający udział importu towarów zagranicznych, których asortyment, jakość oraz ceny są inne, często wyższe od produktów krajowych, co podnosi także ogólny poziom cen. Również podwyżki cen nierentownych produktów i usług ( takich jak węgiel, energia i paliwa płynne, czynsze mieszkaniowe) podtrzymywały występujący w kraju wzrost inflacji.