Funkcjonowanie podmiotów w gospodarce narodowej



1. Gospodarka narodowa jako system

 Struktura podmiotowa gospodarki narodowej

podmiot - określona forma organizacji, która podejmuje samodzielne decyzje, kierując się własnym interesem i związanym z tym ryzykiem



2. Powiązania między głównymi podmiotami w gospodarce narodowej


























Sektory instytucjonalne i ich wzajemne powiązania - schemat,
Źródło: Mały Rocznik Statystyczny 1997, s. 342

3. Podmioty gospodarcze:

 gospodarstwo domowe
 przedsiębiorstwo
 gospodarstwo rolne
 państwo
 instytucje finansowe
 banki
 banki komercyjne
 bank centralny (bank banków)
 towarzystwa ubezpieczeniowe
 giełda

4. Gospodarstwo domowe

gospodarstwo domowe - dobrowolny związek ludzi wspólnie zamieszkujących i podejmujących decyzje dotyczące sposobu zarobkowania i wydawania zarobionych pieniędzy

 Funkcje jakie spełnia gospodarstwo domowe:
 rola konsumenta
 rola właściciela czynników produkcji: pracy, kapitału, ziemi

 Na dochody gospodarstw domowych składają się:
 płace
 transfery z budżetu państwa (renty, emerytury, zasiłki)
 dochody z tytułu własności kapitału lub ziemi (procenty od oszczędności, zyski, dywidendy od akcji, renty z tytułu dzierżawienia ziemi).

 Gospodarstwo domowe rozporządza nimi przeznaczając je na:
 konsumpcję
 oszczędności

 W teorii ekonomii przyjmuje się założenie, że w decyzjach dotyczących wydatków konsumpcyjnych gospodarstwo domowe maksymalizuje sumę użyteczności (satysfakcji, zadowolenia) z zakupionych dóbr kierując się indywidualnymi preferencjami. W swoich decyzjach uwzględnia zarówno ceny poszczególnych dóbr konsumpcyjnych jak i ograniczenie finansowe budżetu domowego.  teoria wyboru konsumenta
5. Przedsiębiorstwo

przedsiębiorstwo - podmiot gospodarczy prowadzący na własny rachunek działalność produkcyjną lub usługową w celu osiągnięcia określonych korzyści.

 Pełni rolę producenta: wykorzystuje czynniki produkcji do wytwarzania dóbr i usług, które następnie sprzedaje na rynku.

 Maksymalizacja zysku jest głównym celem działalności przedsiębiorstwa. Nie jest on jedynym i decydującym czynnikiem w wielkich spółkach akcyjnych oraz w przedsiębiorstwach publicznych. Inne kryteria: interes społeczny, prestiż firmy, pozycja na rynku. Osłabienie motywu zysku wiąże się również z oddzieleniem zarządzania od własności kapitału.

5.1. Różne formy własności przedsiębiorstw:
 prywatna:
 spółki osobowe (spółki cywilne (S.C.), jawne, komandytowe)
 spółki kapitałowe (spółki akcyjne, inaczej korporacje (S.A.), spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (Sp. z o.o.))
 spółki joint ventures (spółki na zasadzie wspólnych przedsięwzięć z udziałem podmiotów zagranicznych)
Właściciel S.C. odpowiada całym swoim majątkiem za zobowiązania spółki w przeciwieństwie do S.A. i Sp. z o.o. będących spółkami kapitałowymi, w których odpowiedzialność akcjonariuszy (wspólników) ogranicza się do wysokości swoich udziałów.

Charakterystyczne dla S.A. jest posiadanie kapitału założycielskiego, który umożliwia wypuszczenie akcji, których sprzedaż na rynku kapitałowym prowadzi do powiększenia kapitału założycielskiego i umożliwia finansowanie inwestycji.

Akcjonariusze mają prawo do udziału w walnych zgromadzeniach, do wybierania władz spółki, decydowania o podziale zysku oraz do partycypacji w zysku w postaci dywidendy. Prawo głosu kształtuje się proporcjonalnie do liczby posiadanych akcji. Dlatego pakiet kontrolny umożliwia decydowanie o funkcjonowaniu i rozwoju przedsiębiorstwa.
akcje uprzywilejowane - stała dywidenda wypłacana z zysku po opodatkowaniu niezależnie od sytuacji finansowej firmy, ewentualnie większa liczba głosów

akcje zwykłe - dywidenda wypłacana po uregulowaniu pozostałych zobowiązań firmy (np. dywidend od akcji uprzywilejowanych, części zysku przeznaczonego na rozwój firmy)

Oddzielenie się zarządzania od własności kapitału, rola technostruktury korporacji

 państwowa (najczęściej w takich dziedzinach jak komunikacja, łączność, energetyka, przemysł wydobywczy)
 komunalna - własność władz lokalnych (najczęściej w dziedzinach użyteczności publicznej, lokalna gospodarka komunalna
 samorządowa (np. akcjonariat pracowniczy)
 spółdzielcza (najczęściej w rolnictwie, przemyśle spożywczym, handlu, w Polsce - również w budownictwie mieszkaniowym)

5.2. Rozwój form organizacyjnych przedsiębiorstw (proces koncentracji kapitału i produkcji)
 od jednoosobowych firm (właściciel jest jednocześnie zarządzającym) dominujących w okresie wczesnego kapitalizmu do olbrzymich międzynarodowych korporacji
 od doskonałej konkurencji do powstania monopoli

Proces fuzji (łączenia kapitałów przedsiębiorstw) rozpoczął się pod koniec XIXw.

holding - rodzaj spółki akcyjnej wielkich przedsiębiorstw lub/i banków, której zadaniem jest trzymanie (to hold - trzymać) akcji innych przedsiębiorstw w celu uzyskania nad nimi pełnej kontroli

koncern - tworzony drogą wykupu akcji innych przedsiębiorstw lub fuzji; w skład koncernu wchodzą odrębne pod względem prawnym przedsiębiorstwa działające pod wspólnym zarządem, charakteryzujące się powiązaniami pionowymi (np. koncern samochodowy obejmujący montownie, zakłady produkujące silniki, fabryki opon, stalownie, itp.)

6. gospodarstwo rolne - łączy w sobie cechy gospodarstwa domowego i przedsiębiorstwa
7. Państwo. Rola państwa. Polityka gospodarcza.

Ze względu na rolę rynku i państwa w gospodarce wyróżniamy różne ich rodzaje:
 gospodarka nakazowo-rozdzielcza
 gospodarka mieszana
 gospodarka wolnorynkowa

Rola państwa w gospodarce mieszanej

 państwo kształtuje porządek prawny, z którego wynikają prawa własności i funkcjonowania rynku

 państwo wytwarza lub finansuje wytwarzanie dóbr publicznych (np. obrona narodowa, bezpieczeństwo publiczne) oraz zapewnia dostęp do dóbr społecznie pożądanych (np. oświata, ochrona zdrowia)

 dobro publiczne - w przeciwieństwie do dobra prywatnego - jest to dobro, które będąc konsumowane przez jedną osobę, może być jednocześnie konsumowane przez innych ludzi

 dobra społecznie pożądane - dobra, o których społeczeństwo sądzi, że powinny być konsumowane bez względu na poziom dochodów


 państwo zastępuje lub wspomaga mechanizmy rynkowe w dziedzinie efektów zewnętrznych (np. ochrona środowiska, popieranie postępu naukowo-technicznego)

 efekty zewnętrzne - konsekwencje decyzji lub działalności jednych podmiotów gospodarczych, wpływające na inne, a nie odzwierciedlane w pełni przez ceny rynkowe

 państwo dokonuje płatności transferowych

 płatności transferowe - wypłaty, w zamian za które nie są świadczone żadne usługi (np. zasiłki dla bezrobotnych, inne zasiłki socjalne, stypendia)
 państwo nakłada podatki

 państwo kupuje i sprzedaje produkty i usługi

 państwo jest właścicielem niektórych przedsiębiorstw (w takich dziedzinach jak np. telekomunikacja, energetyka, transport)

 państwo prowadzi politykę ekonomiczną

POLITYKA MAKROEKONOMICZNA - polityka państwa i banku centralnego
 przy wykorzystaniu dostępnych instrumentów
 w celu wspierania wysokiego i stabilnego poziomu zatrudnienia, produkcji (wzrostu gospodarczego) i stabilnego poziomu cen.


Można wyróżnić:
 politykę fiskalną (określaną niekiedy mianem polityki budżetowej)
 politykę monetarną (pieniężną)
 dochodową


INSTRUMENTY POLITYKI MAKROEKONOMICZNEJ:

w zakresie polityki fiskalnej:
- po stronie wpływów budżetu państwa:
- stopy podatków bezpośrednich:
- podatków dochodowych od przedsiębiorstw
- podatków dochodowych od ludności
- stopy podatków pośrednich:
- podatków obrotowych
- podatku VAT
- akcyzy
- ulgi podatkowe
- stawki celne
- po stronie wydatków budżetu państwa:
- inwestycje publiczne
- wydatki na funkcjonowanie administracji państwowej, sądownictwa, wojska i policji, edukacji, nauki, ochrony zdrowia, kultury i sztuki, itp.
- płace dla pracowników sfery budżetowej
- zatrudnienie w sferze budżetowej
- transfery socjalne (renty, emerytury, zasiłki dla bezrobotnych, zasiłki socjalne, stypendia)
- dotacje

w zakresie polityki monetarnej:
- podaż pieniądza
- stopa procentowa
- stopa rezerw obowiązkowych
- operacje otwartego rynku
- kurs walutowy


INTERWENCJONIZM PAŃSTWOWY - koncepcja J.M.Keynesa


FUNKCJE PAŃSTWA
 alokacyjna
 redystrybucyjna
 stabilizacyjna

8. Instytucje finansowe

Banki:
komercyjne
 Funkcje:
 gromadzenie wolnych czasowo środków pieniężnych przedsiębiorstw i instytucji oraz oszczędności ludności
 udzielanie kredytów podmiotom gospodarczym
bank centralny
 ustanawia kurs wymiany, stopę procentową, minimalny poziom rezerw obowiązkowych oraz podaż pieniądza
 Cele polityki makroekonomicznej banku centralnego:
1. hamowanie inflacji,
2. wpływanie na przebieg cyklu koniunkturalnego

Towarzystwa ubezpieczeniowe

Giełda - rynek papierów wartościowych:
 obligacje - papiery wartościowe o stałym oprocentowaniu stanowiące formę kredytu udzielanego przez nabywcę jej eminentowi
 akcje - papiery wartościowe świadczące o udziale ich posiadacza w kapitale S.A.
 opcje call - kontrakty dające prawo do zakupu określonej liczby akcji po ustalonej cenie w ustalonym terminie
 opcje put - kontrakty dające prawo do sprzedaży określonej liczby akcji po ustalonej cenie w ustalonym terminie
9. Struktura gospodarki narodowej

 Struktury:
 struktura podmiotowa
 struktura własnościowa
 struktura produkcji
 struktura zatrudnienia i kwalifikacji
 struktura stosowanych technologii

Trendy zmian w sektorowej strukturze zatrudnienia i produkcji:
- zmniejszenie udziału rolnictwa
- wzrost udziału przemysłu (industrializacja) w wyniku rewolucji przemysłowej, a następnie stopniowy spadek udziału przemysłu na rzecz usług
- wzrost udziału usług


Trendy zmian w sektorowej strukturze zatrudnienia






















Źródło: Makro- i mikroekonomia dla inżynierów, S.Marciniak (red.)
Zmiany w strukturze produkcji i zatrudnienia w wybranych krajach

Udział w PKB (%) Udział w zatrudnieniu (%)
Polska USA Węgry Polska USA Węgry
1965
Rolnictwo 3,4 48 6,5 39
Przemysł 38 29 35 34
Usługi 58,6 23 58,5 37
1980
Rolnictwo 3 30 3,7 22
Przemysł 34 38 28,4 41,4
Usługi 63 32 67,9 36,6
1995
Rolnictwo 6,4 2 6 19,1 3 15,3
Przemysł 34,4 26 28 38,1 24,3 39,7
Usługi 59,2 72 66 42,8 75,7 45

Źródło: Roczniki Statystyczne, dział „Przegląd międzynarodowy”
Uwagi: Do rolnictwa doliczono rybołóstwo i leśnictwo,
natomiast do przemysłu - budownictwo.
Sektorowe różnice w wydajności pracy

Zmiany w strukturze własnościowej w Polsce

Udział w zatrudnieniu (%) Udział w majątku produkcyjnym (%)
sektor publiczny sektor prywatny sektor publiczny sektor prywatny
1990 54,9 45,1 65,3 34,7
1995 38,1 61,9 59,7 40,3
1996 35,9 64,1 x x

Źródło: Mały Rocznik Statystyczny 1997, dział „Zmiany strukturalne...”
Uwagi: Sektor publiczny obejmuje własność państwową i komunalną.

 Czynniki zmian strukturalnych:
- postęp techniczny
- mechanizm rynkowy
- polityka ekonomiczna państwa
LITERATURA do wykładu:

Nasiłowski: System rynkowy. Podstawy mikro- i makroekonomii, Wydawnictwo Key Tex, Warszawa 1996:
roz.2 Podstawowe podmioty w gospodarce s. 34-53

Begg, Fischer, Dornbusch: Mikroekonomia, PWE, Warszawa 1996:
roz.4 Państwo w gospodarce mieszanej s. 99-114

Stachowiak:
roz.4. Struktura i funkcjonowanie gospodarki narodowej s. 84-108

Makro- i mikroekonomia dla inżynierów:
roz.2. Systemy gospodarcze i ich funkcjonowanie s. 37-59